4 - دربارهء مزدك و مزدكيان ما دربارهء مزدك « 1 » و پيروان او دو منبع اصلى به زبان عربى در دست داريم : يكى شرحى است كه از ابن المقفّع روايت شده است و مفصّل‌تر از همه در كتاب سعيد بن البطريق ( ج 2 ص 177 ) ، و پس از آن در كتاب المعارف ابن قتيبه ( ص 328 ) و در تاريخ طبرى در شرح سلطنت كواذ و شرح سلطنت خسرو اول ( رجوع شود به مواضع مذكور در اين كتاب ) آمده است ؛ ديگر شرحى است ( ب ) كه در تاريخ طبرى در آغاز شرح سلطنت خسرو اوّل ذكر شده است و يعقوبى نيز از آن نقل كرده است . دينورى اين دو گزارش را به هم پيوند داده است . گزارش‌هاى كوتاه جداگانه در كتاب حمزهء اصفهانى ( صفحات 56 و 107 ) و در قسمت ناقص كتاب بيرونى ( ص 209 ) در اين‌باره نقل شده است . ابن الاثير ( ج 1 ص 314 ) در اينجا بطور استثنائى علاوه بر طبرى از منبع ديگرى نيز استفاده كرده است ؛ از اين منبع مروج الذّهب مسعودى ( ج 2 ص 196 ) نقل كرده است و گزارش ديگرى كه با حوادث دور از حقيقت مخلوط شده است در تاريخ ابو الفدا ( ص 88 ) مشاهده مىشود . اين گزارش با صرف‌نظر از حوادث غير واقعيش از طبرى گرفته شده است . فصل دربارهء مزدك در شاهنامهء فردوسى ( چاپ ماكان از ص 1611 به بعد و ترجمهء مهل ج 6 ص 109 به بعد ) با همهء ضروريّاتى كه لازمهء طبيعى شعر است داراى ارزش زيادى است . گفتار شاهنامه ، دست‌كم دربارهء مزدك ، غالبا چنان با شرح ابن المقفّع لفظ به لفظ مطابق است كه در آخرين بررسى يقين حاصل مىشود كه هر دو

--> ( 1 ) - تلفظ مزدك تا اندازه‌اى صحيح به نظر مىرسد ؛ تلفظ ديگرى كه بيشتر از همه ممكن است مورد توجّه قرار گيرد مزدك است به كسر ميم امّا مزدك به ضم ميم نمىتواند درست باشد به دليل صورت پهلوى آن كه در آن ( u ) نيامده است . نام پدر او در كتب عربى به چندگونه تحريف شده است و شكل اصلى آن را مىتوان بجز مآخذ ديگر از ترجمهء پهلوى ونديداد ، فرگرد 141 / 6 روشن ساخت ؛ در اينجا بامداتان يعنى پسر بامدات ذكر شده است و شكل تازه‌تر آن بامداذ است . در كتاب حمزه ص 107 ( و بيرونى ص 209 س 11 ) صورت بامداذان كه نسبت به پدر است به غلط به عنوان اسم خود پدر ذكر شده است . نظير اين اشتباه در كتب عربى زياد ديده مىشود .